۲۸ اردیبهشت ماه روز بزرگداشت خیام ؛ حکیم و فیلسوف، ریاضیدان، ایرانی

12
۲۸ اردیبهشت بزرگداشت حکیم عمر خیام نابغه ریاضیات و نجوم

۲۸ اردیبهشت ماه روز بزرگداشت خیام ؛ حکیم و فیلسوف، ریاضیدان، منجم و رباعی سرای بزرگ ایرانی و از مشاهیر ادبی خراسان در دوران سلجوقی است که به سال ۴۲۷ قمری در نیشابور زاده شده است.

عده ای خیام را شاگرد ابن سینا می دانند و گروهی شاگرد امام موفق نیشابوری. خودش در جایی ابن سینا را استاد خود خوانده است، اما فاصله زمانی حیات ابن سینا و خیام این فرض را بعید می نماید. گویا خیام، ابن سینا را استاد معنوی خود می دانسته.

خیام از حیث دانش در مقامی بود که او را “حجه الحق” می خواندند اما آنچه که بیش از هر چیز به شهرت خیام انجامید “رباعیات خیام” بود و آنچه شهرت رباعیات خیام را از مرزهای ایران دورتر برد، ترجمه آن به زبان های مختلف دنیا است.

برخیز و بیا بتا برای دل ما

حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

یک کوزه شراب تا بهم نوش کنیم

زان پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما

وی پس از اتمام تحصیلاتش در علوم مختلف به تبحری بالا در ریاضیات و نجوم رسید. او در این حوزه شیوه های خاصی را در حل مسایل مختلف ابداع کرد. به دلیل دانش و مهارتی که در این علوم به دست آورد، به دربار ملکشاه سلجوقی راه یافت. خیام به نزد ملکشاه علوم خود را رواج داد و بر دانش خود بیش از پیش اندوخت.

از برجسته‌ترین آثار خیام می‌توان اصلاح گاه‌شماری ایران را نام برد. خیام مدار گردش کره‌ی زمین به دور خورشید را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه کرد. او در ۲۵ فروردین سال ۴۵۸ قمری، اصلاح تقویم ایران را انجام داد. گاه‌شمار جلالی و یا تقویم جلالی که نام آن از “جلال‌الدین ملک‌شاه” گرفته شده است، به همت او تدوین شد. اما پس از مرگ ملک‌شاه این گاه‌شمار کاربردی نداشت. زیرا در آن دوران کسی از دانش گاه شماری، چیزی نمی دانست و مردم او را “اختربین” می خواندند و اعتقادی به کار وی نداشتند.

اما این همه ماجرا نبود. پس از درگذشت ملک شاه، خیام مورد بی مهری قرار گرفت و کمک های مالی به رصد خانه قطع شد. او اصفهان را به قصد عزیمت در مرو ترک کرد.

خیام در ریاضیات زبانزد دوران خود بود. او در سال ۴۴۹ قمری کتابی در باب معادلات درجه سه به زبان عربی نوشت. این کتاب که “رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله” نام دارد به “خواجه نظام الملک طوسی” هدیه شد.

او را از این جهت نابغه دوران خود می خوانند که در کتاب “مسائلی در حساب” قواعدی برای بسط دوجمله‌ای a+b)^n) کشف کرد و در این باب بر اسحاق نیوتن سبقت گرفت. از این رو در بسیاری از کتب دانشگاهی این دو جمله‌ای‌ها را “دو جمله‌ای خیام – نیوتن” مینامند. “مثلث خیام – پاسکال” نیز که بیانگر رابطه‌ای بین ضرایب است در نتیجه نوشتن این ضرایب به‌صورت منظم آمده است.

او نخستین ریاضیدانی بود که نشان داد معادله‌ی درجه‌ی سوم می تواند بیش از یک جواب داشته باشد و یا اینکه هرگز جوابی نداشته باشد. ابداع نظریه‌ای درباره‌ی نسبت‌های هم‌ارز با نظریه‌ی اقلیدس نیز از مهمترین کارهای خیام بود.

مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اثر ریاضی خیام “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس” است که در آن خطوط موازی و نظریه‌ی نسبت‌ها را شرح داده است. گویا تنها نسخه کامل باقی‌مانده از این کتاب هنوز در کتابخانه‌ی لایدن درکشور هلند نگهداری می شود. در نیمه‌ی اول قرن هیجده میلادی، ساکری اساس نظریه‌ی خود را درباره‌ی خطوط موازی بر مطالعه‌ی همان چهارضلعی دو قائمه‌ی متساوی‌الساقین که خیام فرض کرده بود قرارداد.

تحلیل ریاضی موسیقی خیام نیز در “القول علی اجناس التی بالاربعا” که مسئله‌ی تقسیم یک‌چهارم را به سه فاصله مربوط به مایه‌های بی‌نیم‌پرده، با نیم‌پرده‌ی بالارونده، و یک‌چهارم پرده شرح می‌دهد از آثار برجای مانده از این دانشمند ایرانی است.

گفته می شود که خیام در دانش ریاضی، چهار قرن از زمان خود پیشتر بوده است؛ یافته های او در جبر، بیشتر به عصر دکارت و پاسکال و نیوتن مربوط می شود تا زمان خود و این است که باید وی را بزرگ ترین ریاضی دان تمدن اسلام دانست. کتاب “جبر و مقابله” خیام از آثار برجسته او است که به چند زبان ترجمه شده است.

اهمیت دانش و نبوغ این دانشمند ایرانی به قدری است که یکی از حفره‌های ماه را به افتخار خیام “عمر خیام” نامیده اند. در سال ۱۹۸۰ نیز دانشمندان به افتخار او سیارکی را (سیارک ۳۰۹۵) خیام نامگذاری کردند.

در مورد رباعیات خیام که در زمان حال به آن بیشتر شهرت دارد، باید گفت که به واسطه تعصب مردم و افکار فلسفی خاص خیام تنها عده‌ای از دوستان و نزدیکان خیام می‌دانستند که او شاعر است. رباعیات او نیز پس از مرگش منتشر شد.

حکیم ابوالقاسم فردوسی، حماسه سرای بزرگ ایران، که همچون ستاره ای در ادبیات ایران می درخشد

تلگرام ما

http://t.me/Iran_news_ajancy